قنات يا کاريز چيست؟

قنات، شيوه آبياري بسيار کهن ايران مي باشد که از زمان هخامنشيان تا امروز نزديک به 3000 سال دوام آورده است. در اين شيوه با تکيه بر دانش بومي و هيدرولوژيست هاي تجربي، آب موجود در سفره هاي زيرزميني به توسط تعدادي چاه عمودي و يک چاه افقي، بدون استفاده از انرژي هاي فسيلي و الکتريکي به روي زمين آورده مي شود و مورد استفاده قرار مي گيرد.

سهم قنات در تامين آب کشور

از نيم قرن پيش به اين طرف هر چه جلوتر مي آييم از سهم قنات در تامين آب گشور کاسته شده است. اين سهم از 70 درصد پيش از سال 1950 به 50 درصد در حوالي سال 1950 و به 10 درصد در سال 2000 مي رسد.

برخي معتقدند عمر استفاده از قنات سپري شده و دوران قنات گذشته است. تحقيقات و تجربه زندگي در ايران نشان مي دهد که بخاطر اتخاذ سياست هاي نا کارآمد و موضعي، آگاهي کم از دانش بومي و عدم درک ارتباط همه جانبه قنات با جامعه محلي و نظام توليد باعث شده قنات بسيار کمرنگ جلوه کند.

نحوه گرفتگی فیزیکی:
منابع آبی داری ذرات ماسه به بزرگی دهانه ورودی و خروجی قطره چکانها از مهمترین عواملی هستند که باعث گرفتگی قطره چکانها از نوع فیزیکی می شوند. بنابراین انتخاب نوع قطره چکان نیز در پیشگیری از گرفتگی فیزیکی نقش موثری دارد. معمولا منابع آبی زیرزمینی می تواند حاوی ذرات شن و ماسه مضر باشد. حتی اگر غلظت ذرات موجود در آب آبیاری به میزان 500 ppm برسد در صورتی که از سیستم فیلتراسیون مناسب استفاده شود مشکلی پیش نخواهد آمد. نحوه گرفتگی بیولوژیکی:
معمولا سلولهای باکتریایی و همچنین جلبکها آنقدر کوچک هستند که براحتی از فیلتر های آبیاری عبور می کنند و موجب مسدود شدن قطره چکانها در سیستمهای قطره ای می گردند. معمولا سیستمهای آبیاری قطره ای نیز محیط مناسبی جهت رشد اینگونه موجودات هستند. بعلاوه اگر آب آبیاری از منابع آبهای سطحی تامین شود می تواند حاوی خزه، حلزون و قطعات گیاهی باشد که باید از ورودشان به سیستم جلوگیری شود. جهت جلوگیری از ورود ذرات بسیار درشت به سیستم می بایست از محفظه های توری مناسب در لوله مکش پمپ استفاده نمود. در مواردی که در بالا به آن اشاره شد وجود یک فیلتر شن مناسب قبل از فیلتر دیسکی اجتناب ناپذیر می باشد.
فیلتر های مناسب جهت مقابله با رسوبات فیزیکی وبیولوژیکی:

·       فصل اول كتاب بيانگر آن است كه براي بسياري از نويسندگان، رهبران، مهندسان، كارمندان، ملي‌گرايان و انقلابيون شش دهه گذشته، سدهاي بزرگ نمادهاي غرور ملي و استيلاي نبوغ انساني بر طبيعت، تامين كننده برق، آب و غذا، مهاركننده سيلاب‌ها، آبادكننده بيابان‌ها، و تضمين كننده استقلال ملي بوده‌اند.  از اين‌رو ساخت سدهاي بزرگ كه شمار آن‌ها در نيمه اول قرن 20   بيش از 5000  نبود در نخستين دهه قرن 21 و در طول كمتر از 60 سال به 52000   سد بزرگ رسيد.   بزرگترين سد ساز جهان، كشور چين با بيش از 19000  سد بزرگ است كه به جز 8 تاي آنها بقيه پس از انقلاب 1949 ساخته شده‌اند.   پس از چين امريكا با 5500  سد بزرگ و سپس شوروي سابق و هند قرار مي‌گيرند.  باين ترتيب  كشورهاي مختلف جهان رودهاي خود را با زنجيره‌اي از سدهاي بزرگ و كوچك به اسارت كشيدند.  فصل اول كتاب اسامي و مشخصات كشورهاي داراي بيشترين ومهم‌ترين سدها، بلندترين سدها و پرظرفيت‌ترين سدها و بزرگترين نيروگاه‌هاي برقابي جهان را ارائه مي‌كند. همچنين دراين فصل به تاريخچه رودهاي جهان و نقش آنها در تمدن بشر و نيز تاريخچه‌اي از سدهاي ساخته شده در گذشته پرداخته شده

مقدمه

بنابر مطالعات تاریخی هسته‌های اصلی شکل‌گیری نخستین تمدن‌های بشری در کنار منابع آبی بوده‌اند و از این دست تمدن‌ها کم نیستند و می‌توان به تمدن‌های بین‌النهرین و ماوراالنهر و تمدن‌های حاشیه‌ی رودخانه‌های نیل و سند و گنگ اشاره کرد.

در همین ابتدای بحث این نکته پرواضح است که آب و دست‌رسی به آن از جمله‌ی ابتدایی‌ترین نیاز‌های بشر برای ادامه‌ی حیات خویش است لذا ذهن خلاق بشر در طول تاریخ به شیوه‌های گوناگون به کشف راه‌حل‌های بدیع و خلاقانه‌ای برای رفع این نیاز دست یافته است. به هر کدام از این دست‌آوردها که بنگریم شاهد نبوغ، آگاهی، پشتکار، درایت و عشق به سرزمین هستیم. حفر کانال‌های عظیم، انتقال آب به وسیله‌ی جوی‌های درارتفاع در امپراطوری روم، آب‌رسانی توسط لوله‌های سفالین در دوره‌های پیش از تاریخ و هم‌چنین ابداع فن‌آوری قنات را می‌توان از نمونه‌های برجسته‌ی دست‌یابی به علوم مهندسی در دوران تاریخی ذکر کرد. بشر در آن زمان با احاطه و شناخت بر علوم هواشناسی و خاک‌شناسی، علم مسّاحی و نقشه‌برداری، علم نیارش سازه (استاتیک) و فن ساخت و ساز، موفق به به‌وجود آوردن دست‌آورد‌هایی شده که در حال حاضر نیز با وجود امکانات بسیار پیش‌رفته چندان سهل‌الوصول نمی‌باشند.

اجداد ما آب‌هاي شيرين دامنه‌ی كوهستان را با كمك فن قنات‌سازي كه روش ابداعي خودشان بوده به حاشيه‌ی كويرها برده‌اند تا شرایط سخت و نامناسب محیط زیست خویش را برای زندگی بهتر و مناسب برای کشاورزی که از اصلی‌ترین شیوه‌های زندگیشان بود تغییر دهند.

واژه شناسی قنات

كانال زيرزميني حفر شده توسط انسان كه جهت جمع‌آوري آب شيرين و انتقال آن به سطح زمين براي مصارف كشاورزي، انساني و دامي ايجاد شده است را در ايران و آسياي ميانه قنات و كاريز و در كشورهاي عربي فقره مي‌گويند

در دهه هاي اخير، بويژه در سالهاي پاياني قرن بيستم آب بعنوان يک موضوع مهم در کانون توجه و مباحثات قرار گرفته و تقريباً هيچ نشست بين المللي را که در آن آينده اداره جهان در هزار سوم ميلادي مطرح باشد نمي توان سراغ گرفت که در آن آب و مديريت آن بصورت يکي از اصلي ترين عوامل و عناصر دردستور کار قرار نداشته باشد.
گفت و گوهاي جهاني پيرامون موضوع آب نخستين بار در سال 1977 آغاز و طي 28 سال گذشته مرتب پيگيري شده است.
شوراي جهاني آب در سال1996 در فرانسه بصورت مستقل و قانوني تشکيل گرديد.
ماموريت اين شورا توسعه آگاهي در همه سطوح شامل بالاترين سطوح تصميم گيري در رابطه با مسائل بحراني آب به منظور تسهيل موثر حفاظت، حراست، توسعه، برنامه ريزي، مديريت استفاده از آب در همه ابعاد به شيوه اي پايدار از ديدگاه زيست محيطي براي بهره مندي همه جانداران کره زمين مي باشد در سال 1998 اين شورا بعنوان بازيگر اصلي در تدوين خط مشي جهاني آب ظاهر شد.
شوراي جهاني آب سازماني پويا و آزاد از تاثيرهاي سياسي است. با تلاش اين شورا، آب بعنوان بالاترين اولويت ممکن در دستور کار جهان قرار گرفت.
رشد روز افزون جمعيت و رقابت بخش هاي گوناگون مصرف کننده آب از يک سو و از ديگر سو روند رو به گسترش آلودگي آبها، محدوديت منابع آب شيرين را بيش از گذشته تشديد کرده است.

دانشكده قنات زير نظر مجتمع عالي آموزشي و پژوهشي صنعت آب و برق اصفهان اداره مي شود . اين دانشكده فعلاً براي يك رشته تحت عنوان « قنات و بهره برداري » و در سالهاي آينده براي دو تا شش رشته با شركت در آزمون دانشگاه جامع علمي كاربردي دانشجو مي پذيرد . دانشكده قنات امكاناتي از جمله خوابگاه ،‌ سلف سرويس ، نمازخانه ، فضاي مناسب آزمايشگاهي و كارگاه آموزشي و ديگر تاسيسات فني را در اختيار دارد .

لازم به ذكر است از زمان افتتاح تا كنون همه هفته دوره هاي كوتاه مدت در زمينه هاي مختلف در اين دانشكده برگزار شده است .

در ايران و ساير كشورهاي جهان براي قنات بيش از 27 اسم وجود دارد يا به عبارت ديگر،براي ناميدن اين شيوه آبياري بيش از 27 اصطلاح به كار برده مي شود

اين اسامي درجنوب غربي آسياعبارتنداز :
قونات ، كنانت ، كونوت ، كانات ، خنات ، خاد ، كنايت ، قنات ، كارز ، كاه ريز ، كاه رز ، كرز ، كاكوريز ، كهريز و چين آوولز .

اسامي معادل قنات در آفريقاي شمالي:
فوگارا (فقره) ، فقاره ، فگاره ، مايون ، ايفلي ، نگولا ، ختارا ، خوتارا ، رتارا.

اين اسامي در عربستان عبارتند از :
فلج ، افلج ، فلج .

تازه واردي كه قدم به فلات ايران ، به مراكش و ياواحه هاي صحرا(شمال آفريقا) مي گذارد با رديفي از دهانه ها مواجه مي شود كه مناطق خشك كوهپايه ها را طي مي كنند تا به نقطه اي سبز و خرم كه هميشه يك روستا و گاه يك شهر است برسند. اگر كنجكاوي به خرج دهد و به بررسي ادامه دهد درخواهد يافت كه اين سوراخها ، دهانه چاههايي است كه سطح زمين را به دهليزهاي زيرزميني كه آب را به روستا مي برد و در سطح زمين جاري مي سازد ، متصل مي كند.

تعريف قنات:

مجموعه اي از چند ميله و يك كوره (يا كوره هاي) زير زميني كه با شيبي كمتر از شيب سطح زمين، آب موجود در لايه (يا لا يه هاي) آبدار مناطق مرتفع زمين يا رودخانه ها يا مردابها و بركه ها رابه كمك نيروي ثقل و بدون كاربرد نيروي كشش و هيچ نوع انرژي الكتريكي يا حرارتي با جريان طبيعي جمع آوري ميكند و به نقاط پست تر مي رساند .

شماي قنات:

عكس قنات